Een Wikipedia-pagina die leest als een thriller

Radioactieve gebieden rond Chernobyl in 1996 Radioactieve gebieden rond Chernobyl in 1996

Terug naar 26 april 1986, toen de nachtploeg van kerncentrale Tsjernobyl in Oekraïne onvoorbereid een test moest uitvoeren die eigenlijk voor de dagploeg was voorzien. Het verslag daarvan op de Wikipedia-pagina is een huiveringwekkend relaas.


De ramp

Door een bedieningsfout werd de reactor op een gegeven moment onbedoeld vrijwel volledig stilgelegd. Het warmtevermogen viel terug tot 30 MW, veel minder dan de vereiste 700 MW die nodig was voor de test. Door de snelle daling van het vermogen ontstond in de reactor een grote hoeveelheid jodium-135 en daaruit xenon-135, dat neutronen absorbeert (een zogeheten neutronengif) en daardoor de kernreactie vertraagt. De operatoren haalden daarop regelstaven omhoog. Nu steeg het vermogen tot 200 MW, nog altijd minder dan de 700 MW die nodig was om de geplande test uit te voeren. De test werd toch doorgezet, en op 26 april om 01:05 uur schakelden de operatoren de waterpompen in.


Doordat water ook neutronen absorbeert, zakte het vermogen nog verder. De operatoren haalden hierop 20 van de 26 handbediende veiligheidsstaven omhoog. Om 01:23 uur sloten ze de stoom naar de turbines af. Doordat alleen draaiende turbines de pompen konden aandrijven, verminderde het waterdebiet en zo ook de absorptie van neutronen door het water. De reactor werd heter en er ontstonden stoombelletjes doordat het water aan de kook raakte. Door deze belletjes nam de absorptie van neutronen verder af, waardoor het vermogen steeg. Xenon-135 werd sneller omgezet naar xenon-136 dan het aangemaakt werd uit jodium-135. Daardoor ging de reactor nog heviger werken. Doordat er nog maar zes van de voorgeschreven 26 veiligheidsstaven uit de reactor over waren, nam het vermogen alsmaar toe.


Om 01:23:45 uur drukte een operator op knop AZ-5 voor een snelle noodstop, om alle regelstaven weer in de reactorkern te laten zakken. Het mechanisme om de staven in te brengen had hiervoor 18 à 20 seconden nodig. Door een verkeerd ontwerp van de regelstaven (met een punt van grafiet) werd eerst het water verdreven voor ze zelf een remmende invloed konden uitoefenen. Hierdoor nam het vermogen in de onderste helft van de kern nog verder toe. Er volgde een explosie, waardoor de veiligheidsstaven klem kwamen te zitten op een derde van hun normale diepte. De kettingreactie werd onvoldoende geremd, en het reactorvermogen nam zeer snel toe. Om 01:23 uur bereikte de reactor 30 GW; tien keer zijn normale vermogen van 3 GW. De brandstofstaven smolten, en de druk steeg en veroorzaakte een stoomontploffing, die het 2000 ton zware dak van de reactor wegblies. Door de binnenstromende lucht vlogen de hete moderatorelementen, die van grafiet waren gemaakt, in brand. De grafietbrand voerde een radioactieve rookwolk in de atmosfeer.


Op 2 mei bereikte de radioactieve wolk Nederland. In Nederland deed het RIVM meer metingen dan normaal. Er werd gewaarschuwd geen pas geoogste spinazie en andere bladgroente meer te eten, koeien mochten niet meer op het land grazen om radioactieve besmetting van de melk te voorkomen. Ik weet nog dat het lekker weer was, maar dat het vreemd aanvoelde buiten, met die onzichtbare straling. Toch waren de gevolgen voor Nederland niet erg groot, zo leek het. Maar het ‘andere rapport over Tjernonobyl’ (The Other Report on Chernobyl – TORCH), komt tot de slotsom dat 40% van de oppervlakte van Europa besmet werd met meer dan 4000 becquerel per vierkante meter en dat de gevolgen nog steeds zeer verstrekkend zijn. Zo gelden er volgens TORCH voor 374 boerderijen in Groot-Brittannië (anno 2019) nog steeds beperkende maatregelen en heeft ook veeteelt in Finland en Zweden nog steeds te kampen met de gevolgen van de ramp.

En voor wie denkt dat alleen een gebied rond de kerncentrale gesloten werd vanwege de hoge straling moet nog maar even het bovenstaande kaartje bestuderen van 10 jaar na de ramp (1996). Alle roodgekleurde gebieden waren gesloten.